Orkuútbyggingin má fara fram sum ætlað – vit hava onga tíð at missa

Orkuútbyggingin má fara fram sum ætlað – vit hava onga tíð at missa

Í 2030 var ætlanin at øll elframleiðsla á landi skuldi verða grøn. Tað var málið, sum politiskt bleiv sett, og tað er eitt mál, sum alt samfelagið hevði bundið seg til. Men mál eru einki verd, um handlingin ikki fylgir við. Tí er tað  umráðandi, at orkuútbyggingin í Føroyum verður framd sum ætlað – og at hon ikki verður seinkað av ósemju, óvissu ella tvídrátti.

Ætlanin er farin á glið, júst orsakað av seinast nevnda.

Her standa vit í dag

Hyggja vit at tølunum, síggja vit greitt, hví ferðin eigur at haldast, og hví tað er óforsvarligt ikki at halda ætlanina:

Í 2025 fór samlaða elframleiðslan á fyrsta sinni upp um 500 GWt – 506 GWt tilsamans. Av hesum komu 102 GWt úr vatnorku og 148 GWt úr vindorku – men framvegis heili 250 GWt úr olju. Nærum helvtin av elorkuni kemur sostatt enn frá innfluttari, dálkandi olju. Grøni framleiðsluparturin var bert 50,6% – undir tí 56%-málinum, sum Sev hevur bundið seg til mótvegis lánveitarunum, og felagið mátti tí rinda eykarentu. Elsølan vaks samstundis 5,6% – so gongdin er tann, at nýtslan veksur skjótari enn grøna framleiðslan.

Á framleiðslusíðuni skal tó sigast, at nógv er hent seinastu árini:

• SEV hevur vindmyllulundir í Húsahaga (13 myllur), í Neshaga (5 myllur, 10,2 GWt í 2025) og í Porkerishaga í Suðuroy (7 myllur, 6,3 MW, 15,4 GWt í 2025) – umframt vatnorkuverkini, ið eru burðarsúlan í grønu framleiðsluni. Ætlaða lundin á Eiði, sum SEV vann útboðið um longu í 2019, er enn ikki komin upp – kærur og mótstøða hava steðgað verkætlanini – og útbyggingin í Porkeri er eisini seinkað. Tað eru í sær sjálvum ávaringarmerki um, hvussu skjótt útbyggingar kunnu steðga upp.
• Magn hevur reist seks Enercon-myllur í Flatnahaga, hvør upp á 3,0 MW – tilsamans 18 MW.
• Vindrøkt hevur seks Vestas-myllur á Gellingarkletti í Hoyvíkshaga, hvør upp á 4,2 MW – tilsamans 25,2 MW, ið væntandi framleiða umleið 96 GWt um árið, svarandi til elnýtsluna hjá 18.–20.000 húsarhaldum. Harafturat hevur Vindrøkt eldru lundina á Mýrunum í Vestmanna – fyrsta vinnuliga vindmyllulund landsins, ið í 2025 framleiddi 2,8 GWt – og ávegis loyvi til pumpuskipan (Pumped Storage).
• Klivaløkshagi á Sandoynni er næsta stóra stigið: fimm til sjey myllur við einum samlaðum mátti upp á 21–21,6 MW. Umhvørvisárinsmetingin er góðkend, og verkætlanin er boðin út.

Tilsamans hava nýggju privatu lundirnar – Flatnahagi og Gellingarklettur – saman við ætlaðu lundini í Klivaløkshaga ein mátt upp á umleið 65 MW. Leggja vit ósettu Eiðis-lundina afturat, - sum burdi verið framd, koma vit upp um 80 MW. Tað er ein søgulig útbygging. Men hon er ikki nóg mikil – og partar av henni standa í stað.

Nýtslan veksur skjótari enn framleiðslan

Orkupolitiska ætlanin framskrivar vanligu elnýtsluna við 2% um árið – men tað er bert grundnýtslan. Tá upphiting og ferðsla á landi verða fult elektrifiseraðar, veksur samlaða elnýtslan frá góðum 300 GWt upp móti knøppum 600 GWt í 2030. Tørvurin á nýggjari, grønari framleiðslu er mettur til umleið 430 GWt – tað er nærum ein trífalding av tí grønu framleiðsluni, vit høvdu, tá ætlanin varð gjørd.

Og hetta er uttan at rokna við vøkstrinum í vinnuni. Alivinnan, fiskavirkini, datadeplar og onnur orkukrevjandi virksemi banka longu upp á hurðina og spyrja eftir grønum streymi. Hvør nýggj hitapumpa, hvør nýggjur elbilur og hvør nýggj framleiðslulinja leggur afturat tørvinum – hvønn einasta dag.

Vandin við at bíða

Seinkingarnar eru ikki ein teoretiskur vandi – tær kosta longu í dag. Ein av høvuðsorsøkunum til, at elprísurin hækkar 7 oyru fyri kWt í 2026, er júst, at seinkingarnar í Klivaløkshaga og Porkeri gera, at framleitt má verða við olju í staðin fyri við vindi, sum er væl bíligari. Og Eysturlund – stóra  vindmylluætlan hjá EFFO og Bakkafrost, ið skuldi avloyst tungoljuna hjá Havsbrún – stendur føst í kærumálum hjá myndugleikunum og lógarforðingum i elveitingarlógini um netið frá myllunum til Havsbrún. Hvørt einasta ár, sum fer til spillis, hendir hetta:

1. Vit brenna meira olju. Hvør GWt, ið ikki verður framleidd við vindi, vatni ella sól, verður framleidd við olju á Sundsverkinum. Tað kostar pengar, tað kostar gjaldsjavna, og tað kostar CO2-útlát.
2. Elektrifiseringin steðgar. Fólk skifta ikki til hitapumpur og elbilar, um streymurin er dýrur, óvissur – ella svartur. Grøna orkuskiftið er ein ketureaktión: framleiðslan má koma fyrst, annars loypir ketan av til  alt hitt. Tað er onki endamál at koyra og hita upp hús og virkir tá framleiðslan av el er kolasvørt.
3. Vinnan missur møguleikar. Fyritøkur, ið vilja veksa ella seta á stovn í Føroyum, spyrja í dag fyrst og fremst um atgongd til grøna orku. Kunnu vit ikki veita hana, fara arbeiðspláss og virðisøking onnur staðni.
4. Veitingartrygdin viknar. Vit eru eitt oyggjasamfelag uttan samband við onnur elnet. Vit kunnu ikki keypa okkum úr einum orkutroti – vit mugu sjálvi eiga máttin. SEV sum hevur ábyrgdina av at halda elveitingina nøktandi sær nú út til at noyðast at byggja ENN eitt kraftverk sum brúkar olju fyri at tryggja veitingina  - ivaleyst ein milliarda íløga.

Sev kann ikki bera tað einsamalt

Tey, ið halda, at Sev bara kann gera allar íløgurnar sjálvt, eiga at hyggja í nýggjastu ársfrásøgnina. Við árslok 2025 var langfreistaða nettoskuldin hjá Sev 1,87 mia. kr. – svarandi til 6,1 ferðir EBITDA, sum var 305,7 mió. kr. Innanhýsis markið hjá felagnum er 6,0 ferðir, og lánveitararnir loyva í mesta lagi 9,0 ferðir. Sev er sostatt longu farið upp um sítt egna mark, og úrslitið eftir skatt í 2025 var bert 6,9 mió. kr.

Umroknað merkir hetta, at "loftið" hjá lánveitarunum – 9 ferðir verandi EBITDA – liggur um 2,75 mia. kr. Tað gevur í mesta lagi pláss fyri knøppum 900 mió. kr. í nýggjari nettoskuld, og bert um inntøkurnar halda. Samstundis skal eginognarparturin, sum nú er 40%, í minsta lagi vera 35% sambært lánstreytunum, og í 2026 skulu 1,7 mia. kr. endurfíggjast, meðan íløgur fyri góðar 500 mió. kr. eru ætlaðar.

Orkupolitiska ætlanin metti íløgutørvin fram til 2030 til umleið 2 mia. kr. í framleiðslu og goymslu og 1,3 mia. kr. í elnetið. Tølini tosa sítt greiða mál: Sev kann ikki einsamalt bera hesa byrðu. Skal útbyggingin fara fram sum ætlað, mugu privatir aktørar sum Magn, Vindrøkt og aðrir vera við at gera íløgurnar – í opnari og sunnari kapping, so elprísurin verður lægstur møguligur fyri brúkaran.

Hvat kann annars gerast?

Vindurin er okkara sterkasta kort, men hann er ikki einasta kortið:

• Pumpuskipanir (Pumped Storage) eru lykilin til at goyma vindorku og gera hana til trygga grundorku. Íløgurnar vóru  mettar til uml. 900 mió. kr. fram til 2030 ( seinastu tølini tó munandi hægri )– og sum skilst so er møguligt at hetta verður sett ígongd i nærmastu framtíð, og tað skuldi helst verið nú.
• Sólorka hevur víst seg at rigga betur enn fyrst mett í Føroyum – serliga um veturin, tá vindurin er ójavnur, og um summarið, tá vatnið er lítið.
• Útbygging av verandi vatnorkuverkum har tað er gjørligt kann geva meira orku úr longu kendum og góðkendum økjum.
• Battarígoymslur javna longu í dag ójavnan í vindframleiðsluni og kunnu útbyggjast víðari.
• Sjóvarfals- og aldu­orka eru enn á royndarstigi, men Føroyar eru millum bestu støðini í heiminum at menna hesa tøkni – her kunnu vit vera frammanundan, ikki aftanfyri.
• Orkusparing og orkuábøtur – bíligasta kilowatttíminn er tann, vit ikki brúka. Bjálving, stýring og skynsom nýtsla eiga at fylgja allari útbygging.
• Kjarnorka eigur at verða eitt alternativ nú smáu SMR anleggini skjótt verða møgulig at seta i verk.

Náttúran og framtíðin

Eg skilji væl, at vindmyllulundir vekja kenslur – eisini í Klivaløkshaga, har umráðandi fuglaøki eru í grannalagnum. Náttúruatlit skulu takast í álvara, og treytirnar í umhvørvisgóðkenningunum skulu haldast og eftirkannast. Men vit mugu eisini viðurkenna, at størsta hóttanin móti føroysku náttúruni er ikki ein vindmylla á einum fjallaryggi – tað er veðurlagsbroytingin, sum vit sjálvi geva okkara íkast til, hvørja ferð vit brenna olju, sum vit kundu sloppið undan at brent.

Valið stendur ikki ímillum náttúru og orkuútbygging. Valið stendur ímillum eina skipaða, umhugsna útbygging nú – ella meira olju, meiri kostnað og eitt brotið lyfti í 2030.

Latið okkum halda ferðina. Latið okkum byggja út – sum ætlað og landsmyndugleikin, SEV og vinnan mugu ganga hond i hond og loysa hesa ovurhonds neyðugu avbjóðingina saman.

Johan Dahl